ขอน้อมเกล้าฯถวายอาลัยส่งดวงพระวิญญาณพระองค์ เสด็จฯสู่สวรรคาลัย ด้วยเกล้าด้วยกระหม่อมขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าข้าราชการ และลูกจ้าง กรมสุขภาพจิต

สุขภาพจิตนี้ขายไม่ได้ แม้แต่ให้ก็ยาก แต่ว่าจะต้องเพาะ

พระบรมราโชวาท: ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตรแก่บัณฑิตมหาวิทยาลัยมหิดล ปี พ.ศ. 2522
วิสัยทัศน์: เป็นองค์กรหลักด้านสุขภาพจิต เพื่อประชาชนมีสุขภาพจิตดี มีความสุข
พันธกิจ 1: สร้างการมีส่วนร่วมเพื่อให้ประชาชนในทุกกลุ่มวัย สามารถดูแลสุขภาพจิตของตัวเอง
พันธกิจ 2: สนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสุขภาพจิตครอบคลุมทุกมิติในทุกระดับ
พันธกิจ 3: พัฒนากลไกการดำเนินงานสุขภาพจิตเพื่อกำหนดทิศทางงานสุขภาพจิตของประเทศ

บทความด้านสุขภาพจิต

การช่วยเหลือและฟื้นฟูทางจิตใจแก่ผู้ประสบภัย(ต่อเนื่อง)

บทบาทของทีมสุขภาพจิตในการช่วยเหลือผู้ประสบภัย ::=

กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข (ศชส.)

กรมสุขภาพจิต

:: ผลการประชุมเชิงปฏิบัติการเรื่อง บทบาทของทีมสุขภาพจิตในการช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติ ::

ศูนย์ช่วยเหลือแลฟื้นฟูทางจิตใจแก่ผู้ประสบภัยกรณีธรณีพิบัติ(ศชส.) ของกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ::โดย อธิบดีกรมสุขภาพจิต นายแพทย์หม่อมหลวงสมชาย จักรพันธุ์ ได้จัดประชุมเชิงปฏิบัติการเรื่อง บทบาทของทีมสุขภาพจิตในการช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติ เมื่อวันที่ 7 มกราคม 2548 ณ ห้องประชุมนายแพทย์วิทุร แสงสิงแก้ว การประชุมครั้งนี้ ประกอบด้วยบุคลากรสาธารณสุขด้านจิตเวช ผู้ทรงคุณวุฒิและผู้เชี่ยวชาญจากองค์กรต่าง ๆ ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชนทั้งในและต่างประเทศ จำนวนทั้งสิ้น 150 คน

สาระสำคัญของการประชุมคือ การนำเสนอประสบการณ์การช่วยเหลือของทีมสุขภาพจิตที่ผ่านมา และการกำหนดแนวทางในการดูแล่วยเหลือและฟื้นฟูในระยะยาวต่อไป

เมื่อธรณีพิบัติอุบัติขึ้น ทีมสหวิชาชีพของกรมสุขภาพจิตในพื้นที่ภาคใต้ได้ออกไปช่วยเหลือผู้ประสบภัยร่วมกับสถานบริการสาธารณสุขใน 6 จังหวัดภาคใต้โดยทันที ในระยะแรกเป็นการช่วยเหลือทางกายมากกว่า แต่หลังจากเกิดเหตุการณ์ ก็ได้เร่งระดมทีมสหวิชาชีพจากหน่วยงานสุขภาพจิตในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค พร้อมกับทีมจิตแพทย์จากหน่วยงานนอกสังกัดกรมสุขภาพจิต ลงไปช่วยเหลือเยียวยาทางจิตใจแก่ผู้ประสบภัย ซึ่งในระยะนี้ส่วนใหญ่จะเกิดปฏิกิริยาตอบสนองต่อภัยพิบัติออกมาในรูปของ อาการนอนไม่หลับ ตกใจง่าย หวาดผวา ไม่ไว้ใจสถานการณ์ กลัวภัยพิบัติจะเกิดขึ้นอีก ซึม ไม่พูด และวิตกกังวลกับอนาคต รวมทั้งเป็นช่วงที่เกิดข่าวลือมาก ยิ่งย้ำความรู้สึกกลัวและเครียดให้กับทั้งผู้ประสบภัย และผู้ช่วยเหลือ

สำหรับกลุ่มเสี่ยงที่ต้องให้การดูแลช่วยเหลืออย่างต่อเนื่องต่อไป คือ

1. กลุ่มที่ประสบภัยโดยตรง ซึ่งมีทั้งสูญเสียคนในครอบครัว ทรัพย์สิน เครื่องมือทำมาหากิน

2. กลุ่มนักท่องเที่ยวที่รอดชีวิต และกลับสู่ภูมิลำเนาเดิม

3. กลุ่มเด็กและวัยรุ่น ซึ่งแบ่งเป็น 3 กลุ่มย่อย ได้แก่

* กลุ่มเด็กที่ประสบเหตุการณ์ ซึ่งปัจจุบันการช่วยเหลือมุ่งเน้นที่การช่วยครอบครัวโดยรวม ไม่ได้เน้นการช่วยเหลือลงไปที่กลุ่มเด็กโดยตรง

** กลุ่มเด็กชาวเล ซึ่งหนีภัยพิบัติทัน ไม่มีการสูญเสียชีวิต แต่ได้รับผลกระทบทางจิตใจ ถือเป็นกลุ่มเด็กด้อยโอกาส ที่ควรให้การดูแลช่วยเหลือ

*** กลุ่มเด็กกำพร้า ที่สูญเสียพ่อหรือแม่ หรือทั้งพ่อและแม่ แม้จะได้รับการช่วยเหลือจากชุมชนและสังคม แต่ก็ต้องมีการประเมินติดตามเด็กกลุ่มนี้ด้วย โดยเฉพาะกลุ่มที่อยู่ในครอบครัวที่มีความขัดแย้งมาก่อนเกิดธรณีพิบัติ

4. กลุ่มผู้ช่วยเหลือ ทั้งบุคลากรสาธารณสุข อาสาสมัคร หน่วยกู้ภัย ทหาร นักข่าวที่ทำข่าวในพื้นที่

5. กลุ่มที่ทำมาหากินอยู่ในพื้นที่ที่ได้รับภัยพิบัติ แต่ไม่ได้มีถิ่นฐานอยู่ในที่นั้น กลุ่มนี้จะตกงาน ขาดรายได้ และไม่มีโอกาสได้รับเงินช่วยเหลือจากภาครัฐ

:: เด็กและครอบครัว. ::

ในด้านการฟื้นฟูช่วยเหลือทางจิตใจสำหรับเด็กและครอบครัว หน่วยงานที่รับผิดชอบด้านเด็กของกรมสุขภาพจิต ได้แก่ สถาบันราชานุกูล สถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ โรงพยาบาลยุวประสาทไวทโยปถัมภ์ และ สถาบันพัฒนาการเด็กราชนครินทร์ ได้หารือร่วมกันถึง แนวทางการดำเนินการช่วยเหลือ เมื่อวันที่ 5 มกราคม 2547 สรุปสาระสำคัญ ดังนี้

กรมสุขภาพจิต จะเป็นเจ้าภาพในการวางแผนและดำเนินการช่วยเหลือ โดยมี สถาบันราชานุกูล เป็นหน่วยประสานงาน หน่วยที่เกี่ยวข้องทั้งในกรมสุขภาพจิต กระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงพัฒนาสังคมและทรัพยากรมนุษย์ รวมทั้ง NGO และสื่อสารมวลชน ฯลฯ ทั้งนี้ การช่วยเหลือเฉพาะหน้า ได้เริ่มดำเนินการไปแล้วเป็นกิจกรรมการให้ความรู้ ครู และทำกลุ่ม ช่วยเหลือเด็กนักเรียน ในวันที่ 6 และ 7 มกราคม 2548 ตามลำดับ ได้แก่โรงเรียนดังนี้

:

- โรงเรียนในจังหวัด ภูเก็ต 60 โรง

- โรงเรียนในจังหวัดระนอง 30 โรงและ

- โรงเรียนในจังหวัดพังงา 50 โรง

ซึ่งเป็นโรงเรียนที่ได้รับความเสียหายมาก เพื่อให้ครูได้เข้าใจแนวทางการช่วยเหลือที่เหมาะสมและเด็กได้รับการฟื้นฟูเบื้องต้น ในการนี้ สำนักพัฒนาสุขภาพจิต ได้ร่วมดำเนินการสรุปสาระการให้ความช่วยเหลือ เพื่อจัดดำเนินการยกร่างเป็นชุดคู่มือการอบรมครูและทำกิจกรรมเด็ก สำหรับขยายผลต่อไป

:: อสม./เจ้าหน้าที่สาธารณสุข ::

ในการช่วยเหลือผู้ประสบภัย กลุ่มบุคลากรสาธารณสุขที่ใกล้ชิดประชาชน อาทิ อสม. และเจ้าหน้าที่ประจำสถานีอนามัยเป็นกำลังสำคัญในการเป็นผู้ให้การช่วยเหลือฟื้นฟูทางจิตใจ สำนักพัฒนาสุขภาพจิต ได้เริ่มดำเนินการอบรม อสม. และ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่ที่ได้รับความเสียหายรุนแรง

- โดยวันที่ 7 มกราคม 2548 จัดอบรม ณ ต.ลำแก่น อ.ท้ายเมือง จ. พังงา และ

- ในวันที่ 8 – 9 มกราคม 2548 ณ อ. เมือง จ. พังงา โดยมีผู้เข้าอบรม ประมาณ 120 คน

หลักสูตรการอบรม ประกอบด้วย สาระสำคัญ 3 ประการ

-ผลกระทบทางจิตใจจากภัยพิบัติ

- การคัดกรองผู้มีปัญหาสุขภาพจิต และ

- การฝึกปฏิบัติให้การช่วยเหลือรวมทั้งความเข้าใจเรื่องระบบบริการและการส่งต่อ

แนวคิดในการช่วยเหลือระยะยาว คือ

1.ใช้ทุนทางสังคมในการร่วมแรงร่วมใจช่วยเหลือกันให้มากที่สุด ได้แก่ คนในครอบครัว คนในชุมชน อาสาสมัครที่อยู่ในพื้นที่ใกล้เคียงกัน ใช้ความเชื่อ ศาสนามาเป็นเครื่องยึดเหนี่ยว รวมทั้งวิถีชุมชนและภูมิปัญญาท้องถิ่น เช่น การสวดมนต์ ละหมาด ทำบุญ การบวชอุทิศส่วนกุศล

2. เปลี่ยนสถานภาพจากผู้ประสบภัยเป็นผู้ร่วมกอบกู้วิกฤติ การได้ร่วมคิด ร่วมสร้างชุมชนขึ้นมาใหม่ มีงานทำจะช่วยให้บุคคลสามารถเอาชนะความรู้สึกสูญเสียและเศร้าโศกได้ และช่วยสร้างเป้าหมายในชีวิต

3. ประสานการฟื้นฟูจิตใจของบุคคลเข้ากับการฟื้นฟูชุมชน มุ่งเน้นการสนับสนุนและให้ความรู้แก่ชุมชนเพื่อให้ชุมชนพึ่งตนเอง ช่วยเหลือกันเอง แม้จะมีการช่วยเหลือจากนอกชุมชน แต่ควรให้คนในชุมชนได้ร่วมกันบริหารจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ ได้ร่วมคิด ร่วมทำและร่วมสร้างชุมชนขึ้นมาใหม่ (รวมพลังชุมชน สังคม และประสานระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน) .

4. ฟื้นฟูจิตใจในบริบทของครอบครัวและชุมชน อาศัยผู้เชี่ยวชาญเมื่อจำเป็น เช่น อาจจัดหน่วยเคลื่อนที่เข้าไปช่วยเหลือกลุ่มเสี่ยงในอันดับแรก ๆ เป็นต้น

แผนการดำเนินงานด้านสุขภาพจิตในระยะกลางและระยะยาว คือ

1. พัฒนาองค์ความรู้ที่ถูกต้องแก่ประชาชนเพื่อลดปฏิกิริยาตอบสนองของผู้ประสบภัยพิบัติ ให้ความรู้ที่ถูกต้องแก่ประชาชนและผู้เกี่ยวข้อง โดยเผยแพร่ผ่านสื่อมวลชน จัดอบรมการช่วยเหลือเบื้องต้นให้แก่ครู ผู้ปกครอง กลุ่มต่าง ๆ ในชุมชน และทำวิจัยเพื่อชุมชน โดยเน้นให้เกิดความเข้มแข็งในชุมชน ทั้งนี้ ดำเนินการโดยราชวิทยาลัยจิตแพทย์แห่งประเทศไทย

2. กรมสุขภาพจิตจะจัดตั้งศูนย์สุขภาพจิตชุมชนในตำบลเขาหลัก อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา เพื่อใช้เป็นศูนย์กลางการศึกษาวิจัยและฝึกอบรม ในช่วงเวลา 2 ปี

3. ระดมและเปิดรับการมีส่วนร่วมจากอาสาสมัครและหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งภายในและภายนอกประเทศ

โดยมีศูนย์ช่วยเหลือและฟื้นฟูทางจิตใจแก่ผู้ประสบภัยกรณีธรณีพิบัติ(ศชส.) ของกรมสุขภาพจิต

:: อธิบดีกรมสุขภาพจิต นายแพทย์หม่อมหลวงสมชาย จักรพันธุ์ เป็นประธาน และเป็นแกนกลางในการประสานงาน::

*******************************************

8 มกราคม 2548

By กรมสุขภาพจิต

Views, 3694